Ukraińskie Towarzystwo Historyczne w Polsce

Emilian Wiszka (Toruń)

Сибир, Сибир, далёкий край,
Сибир я хорошо знаю.
В Сибир пойду, домой вернусь,
З сибиркой погуляю.

Stan badań problemu przesiedleń Ukraińców na Syberię Zachodnią

Problemy przesiedleń Ukraińców na Syberię Zachodnią były podejmowane jeszcze w trakcie trwania wielkiej fali z przełomu XIX i XX wieku. Pierwsze publikacje dotyczyły danych o wychodźcach z Ukrainy (Połtawa 1900; Czernihów 1908). Kolejne prace pojawiły się w drugiej połowie ubiegłego stulecia. Przegląd tej literatury najpełniej zaprezentował w 1998 r. A. Lipin (Barnauł)¹. Wśród innych wymienia i omawia prace I. Łobody (1958), Ł. Sklarowa (1962), E. Brusnikina (1965), F. Łosia (1969), B. Tichonowa (1978), N. Jakimienki (1980), S. Bruka i W. Kabuzana (1981), I. Ostrowskiego (1991), I. Worobiewej (1993). Prócz tego należy jeszcze wymienić prace współczesnych naukowców: I. Silinej, W. Razgona, D. Kołdakowa, K. Pożarskiej, A. Chramkowa (Barnauł), Ł. Kutiłowej (Tomsk)².

Według Lipina ruch przesiedleńczy jest w pracach rosyjskich historyków przedstawiony dość szeroko. Ale jednocześnie badania narodowych nurtów w ogólnym potoku przesiedleń chłopów pozostaje poza granicami ich uwagi. Nie są wyjątkiem – uważa on – także problemy ukraińskich przesiedleńców do Syberii zachodniej w drugiej połowie XIX w. – początku XX w. Lipin przy tym zwraca uwagę, że Ukraina i Ukraińcy figurują w pracach historyków często tylko jako jaskrawe przykłady kryzysu agrarnego w europejskiej Rosji w końcu XIX – początku XX wieku. Badacze skupiają dotąd uwagę na przyczynach migracji chłopów ukraińskich na Syberię – ciężkim położeniu ekonomicznym na ziemiach rodzinnych, na problemach liczebności ukraińskiego etnosu w nowym miejscu zamieszkania. A tymczasem, dodaje Lipin, specyfika gospodarczego, kulturalnego, socjalnego życia Ukraińców, właśnie na terytorium Syberii Zachodniej, pozostaje praktycznie nie przebadana. Sytuacja taka jest luką w rosyjskiej nauce historycznej uważa Lipin, tym bardziej jeżeli wziąć pod uwagę, że naród ukraiński obok rosyjskiego był jednym z aktywnych uczestników kolonizacji ziem syberyjskich i jego roli nie można tu niedoceniać. Pewnym odzewem na słowa A. Lipina jest m.in. oparta na badaniach terenowych przyczynkarska praca O. Diominej (Barnauł). Należy mieć nadzieję, że historycy rosyjscy i, być może ukraińscy, podejmą się kompleksowego opracowania problemu przesiedleń Ukraińców na Syberię Zachodnią³.

Sytuacja społeczna na Ukrainie w drugiej połowie XIX w.

W połowie XIX w. imperium rosyjskie przeżywało głęboki kryzys – feudalne struktury i stosunki społeczne nie odpowiadały światowym tendencjom rozwoju. Charakterystycznym przejawem tego kryzysu był upadek obszarniczych majątków stosujących ekstensywne metody gospodarowania, wzrost wyzysku pańszczyźnianych chłopów. Było to hamulcem dla rozwoju wolnego rynku siły roboczej i przemysłu. Zapóźnienie Rosji w stosunku do przodujących państw europejskich narastało i stawało się jasne, ze nieodzowne są radykalne i wielokierunkowe reformy⁴.

Jako pierwsza została przeprowadzona w 1861 r. reforma włościańska. Najważniejszą decyzją carskiego manifestu było zniesienie pańszczyzny. Odtąd chłopi uzyskali prawa osobiste i majątkowe, zakazana była sprzedaż i darowanie włościan, zmuszanie ich do małżeństw, karanie przez dotychczasowych właścicieli. Zrównanie społeczne jednak nie nastąpiło – chłopi otrzymywali dowody tylko na rok, musieli pełnić wieloletnią służbę wojskową. Ze względów ekonomicznych nadal byli zależni od ziemian. Chłopi protestowali zatem, bo choć uwolnieni od pańszczyzny, nie mogli sprostać warunkom wykupu na własność przydzielonej ziemi (ros.: надел). Do tego nadziały były zbyt małe – około jednej dziesięciny. Mimo zrealizowanych w Rosji znaczących i wielokierunkowych reform w ostatnim ćwierćwieczu XIX w. nasilił się ruch sprzeciwu wobec carskiego reżimu. Reforma włościańska odegrała jednak ważną rolę – ziemia stała się przedmiotem handlu, a zwolnione z poddaństwa chłopstwo mogło zasilić załogi rozwijających się ukraińskich zakładów przemysłowych⁵.

Jednak industrializacja i urbanizacja w niewielkim stopniu objęła zwolnionych z poddaństwa ukraińskich chłopów. Na Ukrainie powszechna była gospodarka indywidualna i stąd silne nastroje prowłasnościowe. Ponadto chłop ukraiński był silnie przywiązany do pracy na roli, a do tego był słabo wykształcony i dlatego obawiał się zetknięcia z nową sytuacją społeczną. Tak więc ukraińscy chłopi niechętnie szukali pracy w zakładach przemysłowych⁶.

Pozostawało zatem poszukiwanie wolnej ziemi. Takiej jednak na Ukrainie już praktycznie nie było – do chwili zniesienia pańszczyzny południowe stepy Ukrainy były już w znacznym stopniu zasiedlone⁷. Nie było także wiele miejsca na Kubaniu, zasiedlanym od końca XVIII wieku przez ukraińskich Kozaków i chłopów. Wolne tereny szybko się tam więc wyczerpały. Mając do wyboru przeniesienie się do miast Ukrainy i zasilenie rodzimego przemysłu albo opuszczenie swego etnograficznego terytorium w poszukiwaniu roli, ukraińscy chłopi wybrali to drugie. Umożliwił im to fakt, że Ukraina pozostawała częścią rozległego imperium rosyjskiego, gdzie jeszcze istniały wolne ziemie do zagospodarowania. Tak więc nadmiar siły roboczej z ukraińskich wsi został skierowany na Wschód, w tym zwłaszcza do głównego obszaru osadniczego – południowych terenów Syberii Zachodniej⁸.

Sytuacja na Syberii w drugiej połowie XIX w.

Tu należy odpowiedzieć na pytanie czy na Syberii znalazły się już tereny przydatne na osadnictwo rolnicze i zaistniały już warunki polityczne na osiedlenie rolników. Przypomnijmy, że „pochód” na wschód inicjowali przeważnie kupcy i myśliwi, którzy poszukiwali dostaw futer i szlachetnych kruszców. W XVI i XVII wieku podążali przeważnie drogami na pograniczu lasostepu i południowego skraju tajgi. Tak doszli najpierw do Irtysza, a następnie do Obu, gdzie zakładano warownie, m.in. Tiumeń, Tobolsk i Tomsk, które stały się ośrodkami kolonizacji Syberii. Z kolei zainteresowanie zwróciło się na południe, w górę tych rzek, w stronę Ałtaju. Na początku XVIII w. Piotr I nakazał rozpocząć poszukiwania na przedpolach Ałtaju srebra i złota potrzebnych na wydatki związane z wojną północną. Dla zabezpieczenia od napadów koczowniczych ludów z centralnej Azji rozkazał pobudować na Irtyszu szereg warowni (dzisiaj miasta m.in. Omsk – 1716; Semipałatyńsk – 1718; Pawłodar – 1720). Poszukiwania udały się – rozwinęło się górnictwo, m.in. dzięki nieodpłatnej pracy mobilizowanych do wojska pańszczyźnianych chłopów. W połowie stulecia imperatorka Elżbieta wydała ukaz, który południową część rozległej wtedy guberni tomskiej (aż po zbocza Ałtaju włącznie) ustanowiła swoją domeną, z której dochody szły do skarbnicy carskiej rodziny. Tak powstał Okręg Ałtajski, obejmujący obecny Ałtajski Kraj oraz południowe części obwodów omskiego i nowosybirskiego. Ogromne dochody z wydobycia metali oraz dekoracyjnych skał skończyły się wraz ze zniesieniem pańszczyzny w 1861 roku. Gdy zabrakło nieodpłatnej siły roboczej, górnictwo i hutnictwo podupadło. Zachęcić wolnych chłopów do pracy w kopalniach nie udało się, chociaż już w 1865 r. wydane zostało stosowne zezwolenie⁹.

Jakiś czas potem właściciele doszli do wniosku, że przecież podałtajskie stepy to stosunkowo dobre tereny do produkcji rolnej. Terytorium Okręgu Ałtajskiego aż do górskich zboczy jest prawie równinne, szczególnie na zachodzie, gdzie rozpościera się Kułundyński Step. Do tego znaczne obszary tej krainy mają dobre gleby. Zima tu, na południu Syberii Zachodniej, jest wprawdzie długa (od grudnia do kwietnia), ale lato jest ciepłe. Ale chociaż pozwolenie na osiedlanie było, to jednak minęło jeszcze kilkanaście lat, zanim ukraińscy chłopi odkryli dla siebie Syberię, zanim także z ukraińskich ziem Rosji ruszyła fala przesiedleńców¹⁰.

Droga Ukraińców na wschód

Ta fala, co może dziwić, wychodziła przeważnie z „czarnoziemnych” guberni, głównie ukraińskich – czernihowskiej, kijowskiej, połtawskiej, charkowskiej oraz przyległych kurskiej i orłowskiej, skąd też migrowali licznie zamieszkujący tam Ukraińcy. Także z Wołynia i Stepowej Ukrainy. Na tych urodzajnych ziemiach istniały wielkie majątki ziemskie i, jak już wspomniano, wolnej ziemi dla chłopów nie było. Warunki zaś kupna lub arendy były dla nich zbyt wygórowane, a miejscowy przemysł wchłonął tylko trochę ludzi. Wieśniak z reguły nadal był zależny od obszarnika. Zresztą po zniesieniu pańszczyzny chłopów starano się zatrzymać na miejscu, bo przecież na obszarniczych polach nadal potrzebna była siła robocza¹¹.

Także władze centralne i miejscowe początkowo były przeciwne migracji chłopów. Przez 9 lat od zniesienia pańszczyzny i otrzymania tzw. „nadziału” chłop nie miał prawa od tego odstąpić. W 1869 r. urząd gubernialny w Połtawie nakazał ukrócić próby samowolnego opuszczania swego terytorium. Podobny urząd w Czernihowie odmówił pozwoleń na wyjazd, motywując to możliwością zarobku w majątkach obszarniczych lub w przemyśle. Takie decyzje, wywołujące społeczne napięcia, spowodowały włączenie się do sprawy urzędów ziemskich. Na początku lat osiemdziesiątych urzędy ziemskie w Połtawie, Czernihowie, Woroneżu, Orle i in. zaczęły zabiegać o umożliwienie bezrolnym i małorolnym przesiedlenia na państwowe ziemie Syberii. Na skutek tego Komitet Ministrów w 1881 r. wydał nareszcie dokument pt. „Tymczasowe zasady o przesiedleniu chłopów na wolne ziemie państwowe” (Временные правила о переселении крестьян на свободные казенные земли). Dokument ten nie był opublikowany, przesiedleńcom gwarantował arendę nie więcej niż 8 dziesięcin ziemi na 6–12 lat. Dopiero w 1889 r. wydany został dokument z korzystniejszymi warunkami pt. „O dobrowolnym przesiedleniu obywateli wiejskich i mieszczan na ziemie państwowe” (О добровольном переселении сельских обывателей и мещан на казенные земли)¹².

Potok ukraińskiego chłopstwa na wschód zaczął się na szerszą skalę w połowie lat osiemdziesiątych XIX wieku. Początkowo był samowolny, całkowicie żywiołowy. Pierwsi odważni jechali, a raczej szli, w zupełne nieznane, tylko na podstawie wieści, że gdzieś tam jest ziemia. Ludzie grupowali się po kilka rodzin (15–20 osób), często krewnych. Niektóre grupy decydowały się na swego rodzaju rozpoznanie – wysyłali na wschód 2–3 mężczyzn (ros. ходоков; wysłanników). Na swój koszt zaopatrywali ich w żywność i konie. Zadaniem wysłanników było rozpoznanie drogi, wybranie miejsca i uzyskanie pozwolenia na osiedlenie. Na to zadanie mieli rok czasu, a po powrocie prowadzili grupę do obranego miejsca. Włączenie się do sprawy urzędów ziemskich, pojawienie się regulacji prawnych, nadało przesiedleniom zorganizowany charakter. Zwłaszcza ziemstwa ukraińskich guberni wkładały wiele pracy – ziemscy agenci objaśniali przesiedleńcom ich prawa, instruowali przewodników. Ponadto sporządzali odpowiednie statystyki ruchu przesiedleńczego. Z czasem powstały grupy specjalnych wysłanników-przewodników, którzy pilotowali grupy przesiedleńcze a na miejscu służyli pomocą w kontaktach z miejscową władzą. Ponieważ nie wszyscy posiadali środki na opłaty za te usługi, obok legalnych grup nadal zdarzały się liczne samowolne wyjazdy¹³.

Bożenkowa odyseja

Najpełniejszą relację o „szlaku na wschód”, nie uzgodnionym z władzami i bez przewodnika, zawdzięczamy Andrijowi Bożence z Charkowszczyzny, spisaną przez jego syna¹⁴.

Andrij Bożenko oraz kilku jego sąsiadów z Białocerkiewki „dojrzewali” do wyjazdu i przygotowywali się do niego kilka lat. Dwa lata wcześniej na Syberię wyjechali dwaj bracia Andrija, ale on sam nie odważył się wówczas na ten krok. Nie było od nich obiecanych informacji, a tylko wieść, że dotarli na miejsce. Ponieważ na wysłanie zwiadowców nie mieli środków, postanowili sami jechać w nieznane. Wtedy skromne i tylko najpotrzebniejsze mienie załadowali na wozy zaprzężone w krowę albo wołu, bo koni nie mieli. Na wóz siadały tylko małe dzieci i ciężarne kobiety. Inni szli pieszo i do tego boso. Dla osłony przed deszczem, wiatrem i słońcem rozpinali nakrycia z samodziałowego płótna¹⁵.

Wyruszyli w grupie sześciu rodzin w kwietniu 1898 roku. Dziennie pokonywali po 20–25 wiorst. Po wsiach rozpytywali o kierunek marszu, nierzadko błądzili. Od czasu do czasu zatrzymywali się na dłuższy odpoczynek, dla zarobku na pożywienie i dalszą drogę. Latem doszli do południowego Uralu. Tu zaczęły się poważne problemy – ostre kamienie raniły nogi, woły nie dawały rady ciągnąć ładunku i niemal wszystko trzeba było przenosić. Zaczęło brakować jedzenia, ludziom dokuczało zimno, łamały się wozy. Dopiero na początku września udało się góry jakoś przebrnąć. Ale najgorsze były choroby, szczególnie dzieci nie wytrzymywały trudów i czworo z nich umarło. Tu pod Uralem zadecydowali się pozostać na zimę. Gdy Bożenkom urodziło się kolejne, czwarte dziecko, na wiosnę 1899 r. Andrij doszedł do wniosku, że jego rodzina nie może jeszcze ruszyć z innymi w dalszą drogę i pozostał tam na drugą zimę. Dopiero wiosną 1900 r. Bożenko ruszył dalej śladami sąsiadów, chociaż i to nie dawało gwarancji, że się nie pobłądzi¹⁶.

Od Uralu niektórzy podążali dalej na wschód, inni skręcali nieco na południowy-wschód. Bożenko zgubiwszy ślad swoich sąsiadów postanowił osiąść tam, gdzie ich spotka. Przemierzył znaczne połacie kustanajskiej i pietropawłowskiej ziemi, następnie akmolińskiej, ale sąsiadów nie znalazł. Tak rodzina Bożenków dotarła w okolice Jeziora Tengiz (obecnie w Kazachstanie, na zachód od Karagandy), gdzie trzeba było zimować po raz trzeci¹⁷.

Wiosną 1901 roku Bożenkom udało się dotrzeć do zbornego punktu w Semipałatyńsku nad Irtyszem, skąd przesiedleńców kierowano na miejsce osiedlenia. Tam dołączyli do dużej grupy z guberni charkowskiej, która zdążała na północ w stronę Sławgoroda, gdzie otrzymali prawo na osiedlenie. Stąd trafili do niedawno założonej i zasiedlonej przez Ukraińców z Połtawszczyzny wsi Irbizino w barnaulskim powiecie. Zaczęli się zagospodarowywać, choć początkowo pracowali głównie na polach sąsiadów¹⁸.

Andrij Bożenko swoich braci nie odnalazł, przeczuwał jednak, że są w tym lub sąsiedzkim powiecie, ciągle więc rozpytywał o nich i o tych mieszkańców swojej dawnej wsi, którzy wyjechali z Ukrainy dwa lata przed nim. Na wiosnę 1903 r. otrzymał wiadomość, że bracia przebywają na terenie Siedmiorzecza, po południowej stronie Jeziora Bałchasz w Kazachstanie. Wyruszył z całym dobytkiem by ich odnaleźć. W drodze przyszło na świat piąte dziecko. Natomiast poszukiwania się nie udały. Gdy już postanowił osiąść tam na stałe, dowiedział się, że bracia długo przebywali w okolicach Semipałatyńska, a wiosną 1903 r. wybyli na północ w stronę Sławgoroda. Andrij Bożenko także spiesznie wyruszył w drogę powrotną do wsi Irbizino. Do celu jednak nie dotarł – został w drodze zmobilizowany do armii. Żona Tatiana z dziećmi dotarła z trudem do Irbizino. Na szczęście znaleźli się bracia Andrija – Illa osiadł w tej że wsi, a Pantelej we wsi Paleckie w tej samej gminie. Oni też zaopiekowali się rodziną do powrotu Andrija z wojny rosyjsko-japońskiej¹⁹. Tak więc Bożenko i jego rodzina, przeszedłszy wiele tysięcy kilometrów po syberyjskich bezdrożach, pokonawszy niesłychane przeszkody, wycierpiawszy głód i chłód, w siódmym roku tułaczki, dotarli jednak do tej swej „ziemi obiecanej”.

Następstwa reformy Stołypina

Migracyjna fala rolniczej ludności z Ukrainy wzrosła wyraźnie od czasu reformy rolnej Piotra Stołypina (1906–1911). Miała ona na celu osłabienie znaczenia wspólnot wiejskich, a jednocześnie utworzenia na wsi zamożnego włościaństwa jako oparcia dla władzy carskiej. Chłopom zezwolono na wychodzenie ze wspomnianych wspólnot i branie w posiadanie dostatecznej ilości ziemi. Na Ukrainie, gdzie przetrwała tradycja gospodarowania indywidualnego, dała ona największe rezultaty. W guberniach europejskiej części Rosji wskaźnik porzucających wspólnoty do 1 stycznia 1916 r. wyniósł około 24% gospodarzy, na południowej Ukrainie ze wspólnot wyszło ponad 34%, a na Prawobrzeżu wyszło z nich 50,7% chłopów²⁰. Ale małorolnym losu to nie poprawiło i stąd często oddawali swą niewielką działkę i także szukali poprawy losu poza Ukrainą, głównie na Syberii.

W czasie przeprowadzania tej reformy nasiliła się praca ziemskich agentów w obronie interesów zarówno przedstawicieli grup jak i samych chłopów. W 1908 r. wynikła nawet „Południoworosyjska obwodowa ziemska organizacja przesiedleńcza” (Южнорусская областная земская переселенческая организация), która połączyła siły głównie ziemstw Ukrainy: czernihowskiego, połtawskiego, wołyńskiego, kijowskiego, charkowskiego, chersońskiego, a ponadto woroneskiego i saratowskiego. Organizacja ta, działająca w ramach ogólnego, niezbyt efektywnego systemu przesiedleńczego, także nie była nadto efektywna²¹.

Skąd wyszli, liczby, rozmieszczenie

Najwięcej przesiedleńców przybyło na Syberię Zachodnią w latach 1885–1914 z guberni połtawskiej – około 450 tys., czernihowskiej – ponad 300 tys., kijowskiej – około 200 tys., chersońskiej – ponad 150 tys. i taurydzkiej – około 120 tysięcy. Nieco mniejsze liczby migrantów pochodziły z pozostałych wymienionych guberni. W poszukiwaniu lepszego losu na Syberię Zachodnią udawali się zatem wieśniacy z historycznej Hetmańszczyzny i Ukrainy Słobodzkiej, a nawet z Wołynia i Stepowej Ukrainy. Pierwsze miejsce guberni połtawskiej – około 22% całości wychodźstwa z Ukrainy – jest nieprzypadkowe, jeżeli przypomnieć, że w 1900 r. bezrolni i małorolni stanowili tam 52,2% całej ludności wiejskiej. Łącznie w podanych latach z Ukrainy migrowało na Syberię 1,9 mln. osób. Z tego w latach 1885–1904 około 500 tys., a pozostałe 1,4 mln w latach 1904 – 1914. W latach 1897–1916 ponad 1/3 przesiedleńców w Rosji stanowili Ukraińcy, a w dziesięcioleciu od rozpoczęcia stołypinowskiej reformy (1907–1917) ten odsetek był jeszcze wyższy²².

W 1924 roku w ałtajskim obwodzie oraz przyległych stepowych rejonach obwodu nowosybirskiego naliczono 847 osiedli, gdzie wyłącznie mieszkali lub przeważali Ukraińcy. Najwięcej ukraińskich osiedli skupiło się w zachodnich, stepowych rejonach obecnego Ałtajskiego Kraju – na terenie Kułundyńskiego Stepu leżącego na pograniczu z Kazachstanem i przypominającym rodzinne ziemie. Według danych z 1917 r. Ukraińcy stanowili tam 42,8% ludności, co nie dziwi gdy zważyć, że w dziesięcioleciu po stołypinowskiej reformie (1907–1917) przesiedleni do zach. rejonów Ałtajskiej guberni Ukraińcy stanowili 57,2% wszystkich przesiedlonych na to terytorium. Kułundyński, sławgorodzki i sąsiednie rejony to tereny zwartego do dzisiaj zamieszkiwania Ukraińców, gdzie jeszcze zachowały się ostatki ukraińskiego języka i zwyczajów. Oprócz tego Ukraińcy osiedlali się na wspomnianych, południowo-zachodnich, stepowych rejonach obwodu nowosybirskiego (Barabiński Step) i na południu obwodu omskiego – głównie na południowych terenach Iszymskiego Stepu²³.

Problem zagospodarowania. Migracja wewnętrzna. Powroty

Włączenie się do akcji przesiedleńczej urzędów ziemskich, ich agentów i powołanych do tego celu organizacji, spowodowało, że grupy przesiedleńców nie były już zdane na łaskę odpowiedzialnych za te sprawy miejscowych syberyjskich urzędników. Trzeba dodać, że zarówno chłopi, jak też ich przewodnicy oczekiwali nadziału najlepszej ziemi, leżącej w terenie o dobrych warunkach klimatycznych, z możliwością dostępu do naturalnych materiałów budowlanych i ponadto w takim areale, by możliwe było ulokowanie całej, pochodzącej z jednego miejsca, grupy. Ponieważ proponowane działki nie zawsze spełniały te warunki, agenci wielokrotnie odmawiali ich przyjęcia. W latach 1908–1909 tylko 30% wysłanników zaakceptowało proponowaną dla ich grup przesiedleńczych ziemię, reszta wróciła z niczym. W rezultacie wiele mało atrakcyjnych działek nie zostało zasiedlonych²⁴.

Wymagania przybyszów wywoływały nierzadko rozdrażnienie syberyjskich urzędników. W 1908 r. napływ przesiedleńców był tak znaczny, że miejscowe władze traciły nad nimi kontrolę. W związku z tym zapadło nawet postanowienie o pewnym ograniczeniu swobody działalności agentów przesiedleńczych. Ograniczenie to po wizycie na Syberii P. Stołypina zostało w następnym roku zniesione. Pewny problem dla władz Syberii stanowili samowolni przesiedleńcy (ros.: самоходы), którzy często także samowolnie zajmowali ziemie już użytkowane, co wywoływało konflikty z zasiedziałymi już tu mieszkańcami (ros.: старожилы)²⁵.

Losy przesiedleńców nie od razu się poprawiły. Otrzymali wprawdzie w arendę ziemię – w Ałtajskim okręgu około 13 dziesięcin na „męską duszę”, ale nie mieli czym tego obrobić, nie mieli bydła, koni, ziarna siewnego, narzędzi rolniczych. Do czasu postawienia domów mieszkali w ziemiankach. Do tego w 1903 r. mężczyzn zmobilizowano do wojska w związku z wojną z Japonią. Tymczasem trzeba było płacić podatki, tzw. łanowe. Jedynym wyjściem była praca u innych, już zasiedziałych gospodarzy. Dopiero w przededniu wybuchu wojny światowej rodzina Bożenki i im podobne stanęły jako-tako na nogi²⁶.

Niejednokrotnie przesiedleńcy jeszcze raz, lub nawet kilkakrotnie, wyruszali w drogę w poszukiwaniu lepszych warunków, już w granicach Syberii; w przypadku Ukraińców przeważnie na południe, w stronę Ałtaju, na tereny bardziej przypominające rodzinne strony. Ponadto wielu przybyszów w ogóle nie zaaklimatyzowało się na nowej ziemi, zorganizowanie gospodarstwa na nowym miejscu okazało się ponad ich siły i podejmowało trud powrotu na Ukrainę. Te przeciwności to nie tylko surowszy klimat Syberii, brak sprzętów rolniczych i znaczne opłaty za arendowaną ziemię, ale także dyskomfort psychiczny w nowym przyrodniczym i ludzkim otoczeniu²⁷.

Jednakże fala ukraińskiej migracji na wschód nie zatrzymała się i w Ałtajskim Okręgu oraz przyległych terenach przybywało osiedli z charakterystycznymi nazwami: Połtawka (jedna z nich w poł.-zach. części omskiego obwodu), Czernihiwka, Kyjiwka, Wołynka itp. Kilkanaście kilometrów od Barnauła w stronę Bijska wieś nazywa się Ukraińskie²⁸.

Kolejne etapy migracji

Podczas pierwszej wojny światowej potok migrantów z Ukrainy na Syberię został zahamowany. Druga, już znacznie mniejsza fala przesiedleń Ukraińców na Syberię Zachodnią przypadła na trzydzieste i czterdzieste lata XX wieku. Przyczyną tego były nieurodzaje, druga wojna światowa, represje stalinowskie. Przesiedlenia zostały w wielu przypadkach zastąpione przymusowymi wysiedleniami. Te ostatnie objęły także Ukraińców, chociaż także inne narodowości, z Ukrainy Zachodniej, często w ramach tzw. rozkułaczania. Teraz na miejscu docelowym nie powstawały już nowe osiedla, a Ukraińcy starali się trafić do wsi zamieszkanych przez rodaków²⁹.

Najwięcej przesiedleń z Ukrainy na Syberię w tym czasie odbywało się w ramach przemieszczania różnych zakładów, instytucji, szkół wyższych itp., co było wywołane przesuwaniem się na wschód granicy niemieckiej okupacji. Do syberyjskich miast i miasteczek trafiły całe załogi fabryk czy szkół uznanych za niezbędne dla potrzeb frontu. Tak m.in. w grudniu 1941 roku do centrum Ałtajskiego Kraju – Barnaułu – został ewakuowany Zaporoski Instytut Budowy Maszyn. Przyjechali nie tylko pracownicy, ale i wielu studentów. Po zakończeniu wojny instytut już tu pozostał i tak uczeni i studenci z Ukrainy dali początek ałtajskiej wyższej szkole technicznej, która przekształciła się w Ałtajski Państwowy Uniwersytet Techniczny³⁰. Także inne przedyslokowane zakłady, instytucje, szkoły wraz ze swoimi pracownikami po zakończeniu wojny pozostały na swoim nowym miejscu. Tylko nieliczni zdołali powrócić do swoich rodzinnych stron.

Trzecia fala przesiedleń Ukraińców na Syberię Zachodnią, a także przyległe tereny północnego Kazachstanu, była związana z zagospodarowaniem istniejących jeszcze nie zaoranych ziem (calizna; ros. целінa) i odłogów. Była to znana chruszczowowska akcja z przełomu lat pięćdziesiątych i sześćdziesiątych XX wieku. W tym przypadku Ukraińcy byli rozsiedlani po całym terytorium kraju wśród innych nacji³¹.

Ukraińcy na Syberii Zachodniej dzisiaj

Obecnie te masy ludności ukraińskiej, w większości chłopstwa, które swego czasu zaorało, zagospodarowało urodzajne na ogół ziemie Kułundyńskiego Stepy Ałtajskiego Kraju, stepowe części omskiego i nowosybirskiego obwodu, już w większości uległa znacznej asymilacji. Łatwiej w takim przypadku było „wytrwać” Niemcom (mają swe rejony autonomiczne, np. Halbsztad w Ałtajskim Kraju), Polakom czy Żydom – ich języki nie były tak bliskie rosyjskiemu, budowali oni i modlili się w innych świątyniach. Nauka języka ukraińskiego prowadzona była tylko w niektórych rejonach Ałtajskiego Obwodu i tylko krótko w połowie lat trzydziestych. Obecnie jest to niemal wyłącznie język rozmowny, głównie starszego pokolenia Ukraińców. Według najnowszych badań w Kułundyńskim rejonie w rodzimym języku rozmawia cała ukraińska ludność, niezależnie od wieku. W bijskim rejonie język ukraiński jest używany także przez starsze pokolenie późnej fali emigracyjnej z lat pięćdziesiątych XX wieku. Według tychże badań z biegiem czasu granica odróżniająca Ukraińców od Rosjan na Syberii będzie się zacierała coraz bardziej, a nasilać odrębność od Ukraińców z Ukrainy³².

Dane statystyczne z końca XX wieku dotyczące Ukraińców na Syberii Zachodniej są następujące: omski obwód – 4,9% Ukraińców, Ałtajski Kraj – 2,9% (około 77 tys.), w nowosybirskim Ukraińców wśród mniejszości narodowych w ogóle się nie wymienia. Tak niskie wskaźniki to m.in. wynik wspomnianej znacznej asymilacji Ukraińców. Dla porównania – w tiumeńskim, nierolniczym obwodzie Ukraińcy stanowią 8,4% ludności, a w jego północnej części – Chanty-Mansyjskim Okręgu Autonomicznym – 11,6%. To wynik najnowszej migracji Ukraińców do pracy w przemyśle naftowym³³.

Na zakończenie pozostaje jeszcze raz wyrazić nadzieję, że historycy rosyjscy i, być może, ukraińscy podejmą się kompleksowego opracowania problemu przesiedleń Ukraińców na Syberię Zachodnią.

_____________________________________________________________________