Ukraińskie Towarzystwo Historyczne w Polsce

Emilian WISZKA (Toruń)

W maju 1919 roku operujące w Galicji Wschodniej Wojsko Polskie, zasilone jednostkami Armii Hallera, przeprowadziło przeciwko Ukraińskiej Halickiej Armii (UHA) udaną akcję. Zajęło znaczną część prowincji, w tym Tarnopol, Trembowlę, Czortków. Ukraińskie wojsko znalazło się w rejonie dolnego biegu Seretu i Zbrucza. W czerwcu tego roku UHA przeprowadziła kontrakcję – tzw. ofensywę czortkowską (od miejsca skąd wyszło główne uderzenie). Od 8 do 28 czerwca odrzucono WP na zachód, do linii Brody–Peremyszlany.

Ale 25 czerwca J. Piłsudski otrzymał z Paryża wiadomość o zgodzie Ententy na pełną okupację Galicji Wschodniej, a dwa dni później zezwolenie na wykorzystanie pełnego składu Armii Hallera w operacjach do linii Zbrucza. Na froncie pojawiły się świeże polskie jednostki[1]. Ukraińcom tymczasem nie pomogła mobilizacja wielu tysięcy poborowych – katastrofalnie brakowało dla nich amunicji strzeleckiej i artyleryjskiej.

Dnia 28 czerwca rozpoczęła się polska kontrofensywa, w wyniku czego do połowy lipca 1919 r. wojsko ukraińskie zostało wyparte za Zbrucz[2]. Gwałtowna akcja wojsk polskich spowodowała, że liczne jednostki ukraińskie, szczególnie niedawno utworzone i niedostatecznie zaopatrzone, trafiły do niewoli. Już w pierwszej fazie walk Polacy wzięli około dwa tysiące jeńców. W połowie lipca straty były jeszcze większe – w dniach 11–17 lipca do niewoli trafiło 6,5 tys. ukraińskich żołnierzy, w tym 65 oficerów. W sumie w trakcie tej operacji do polskich obozów dostało się około 10 tysięcy żołnierzy UHA[3].

Równocześnie trwały aresztowania cywilnych Ukraińców galicyjskich przez polskie władze. Zaczęły się one już po wybuchu konfliktu w listopadzie 1918 r. Większość aresztowań następowała bez żadnych konkretnych powodów, często na skutek donosu. W pierwszej kolejności internowano około 3 tys. pracowników kolei, co równało się ze zwolnieniem ich z pracy. Od maja 1919 r. aresztowano urzędników, którzy pracowali w urzędach w czasach Zachodnio-Ukraińskiej Republiki Ludowej (ZURL), nauczycieli, pracowników towarzystw kulturalnych itp. (w sumie około 7–8 tys.). Przetrzymywano ich w aresztach, więzieniach, obozach internowania, często razem z jeńcami wojennymi. Wyroki w ich sprawach wydawały sądy wojskowe lub cywilne. Śledztwa trwały tygodniami, nawet 5–6 miesięcy. W lipcu 1919 r. internowano „zapobiegawczo” około 500–600 ukraińskich działaczy, którzy potem trafili do obozu w Brześciu[4].

Umowa w sprawie traktowania jeńców i internowanych

W połowie stycznia 1919 r., gdy obie wojujące w Galicji Wschodniej strony przetrzymywały już sporo jeńców i internowanych, doszły one do wniosku by ustalić wspólne zasady ich traktowania. Odpowiednia umowa została zawarta przez pełnomocników obu stron 1 lutego 1919 r., a podpisana oficjalnie następnego dnia. Ze strony Sekretariatu ZURL uczynili to Stepan Tomasziwski, Wołodymyr Ochrymowycz i Łew Hankewycz, ze strony polskiej Komisji Rządzącej we Lwowie m.in. Władysław Stesłowicz, Adam Skarbek, Artur Hausner i Adam Głażewski. Obie strony zobowiązały się do niezwłocznego wydania odpowiednich rozporządzeń w tej sprawie, opartych na zasadach konwencji genewskiej i haskiej „co do traktowania rannych, jeńców i internowanych”[5].

Obie strony zobowiązały się do ograniczenia internowania do przypadków, w których jest usprawiedliwione podejrzenie, że dana osoba może działać na szkodę armii. Ponadto w obozach odpowiednio przystosowywać pomieszczenia (letnie baraki miały być zamienione ocieplanymi); przy rozmieszczeniu internowanego brać pod uwagę „poziom inteligencji względnie wykształcenie”; dzienne racje wojskowe miały odpowiadać co najmniej porcjom wojskowym; zapewnić niezbędną opiekę lekarską; zaspokoić potrzeby religijne aresztowanych (odpowiednio do ich wyznania); wydawać rozporządzenia w sprawie utrzymywania czystości w obozach; wypłacać internowanym dzienne odszkodowania pieniężne od 3 do 5 koron, odpowiednio do stopy życiowej internowanego i lokalnych stosunków. W art. 10 umowy zapisano że: „Obie strony będą prowadziły ewidencję uwięzionych, rannych i internowanych, a odpowiednie wykazy będą przesyłać sobie nawzajem co najmniej raz na miesiąc”[6].

Dnia 6 lutego 1919 r. Sekretariat ZURL wydał odpowiednie rozporządzenie wykonawcze, czyniąc głównymi odpowiedzialnymi za te sprawy komisariaty powiatowe. Prezydium Komisji Rządzącej wydało podobne rozporządzenie (dla terenu dowództwa „Wschód”) z miesięczną zwłoką – dopiero 3 marca. Umowa ukraińsko-polska z 1 lutego 1919 r. nadała niewątpliwie cywilizowanego charakteru stosunkom między walczącymi stronami. Ukraiński Komitet Obywatelski zebrał jednak mnóstwo zeznań o nieprzestrzeganiu jej przez stronę polską, o braku wzajemności w traktowaniu jeńców[7]. Dodajmy tu, że w lutym 1919 r.polskie władze wojskowe określiły warunki sanitarne, jakie winny panować w obozach i stacjach rozdzielczych, a w kwietniu ustaliły normy żywieniowe.

Droga żołnierzy UHA oraz osób cywilnych do obozu w Brześciu Litewskim

Jeńcy ukraińscy, którzy trafili do niewoli 11, 15 i 17 lipca 1919 r. zostali zgromadzeni w Buczaczu. Stąd, przez Stanisławów, Lwów i Przemyśl, przetransportowano ich koleją w zamkniętych wagonach do Brześcia Litewskiego i rozmieszczono – w sumie około 5 tysięcy ludzi, w tym około 600 internowanych cywilów – w części brzeskiego obozu zwanej Bugszopy, największej, w której zaczęto lokować ukraińskich jeńców[8].

Od pierwszych dni pobytu w niewoli i podczas transportu do Brześcia zaznaczył się skrajnie nieprzychylny stosunek Polaków, zarówno wojskowych, jak i osób cywilnych, do ukraińskich jeńców i internowanych. Nierzadkie były przypadki bicia jeńców, a słowne poniżanie było na porządku dziennym. Gdy na dworcu w Stanisławowie jeden z ukraińskich żołnierzy wyszedł z wagonu za potrzebą, został po powrocie „niemiłosiernie pobity” przez polskiego żołnierza o nazwisku Sobuś rodem z Bursztyna. Ukraińca w ciężkim stanie pozostawiono w miejscowym szpitalu[9].

Normą był ponadto rabunek mienia – jeńcom odbierano mundury, koce, obuwie, rzeczy osobiste, pieniądze. Zdarzało się, że odbierano im nawet bieliznę. Obecni podczas tego polscy oficerowie nie reagowali, sami nierzadko, zwłaszcza młodsi rangą, brali w tym procederze udział. Podczas postoju w Przemyślu grupie ukraińskich oficerów zabrano w depozyt resztki pieniędzy oraz posiadane jeszcze rzeczy osobiste. Zarówno pieniądze, jak i rzeczy osobiste (zegarki, obrączki, scyzoryki, manierki) odbierał pracownik Komisji Kasowej Zbiorczej Stacji Jeńców i Internowanych na Zasaniu ppor. Wizimirski. Okazało się to wybiegiem, bo pomimo wielokrotnego upominania się już w Brześciu o zwrot, nigdy swej własności nie odzyskali. Zarówno ówczesny komendant obozu ppor. Zborowski, jak i jego zastępca ppor. Brenner odprawiali ich odmownie[10].

Jeńcy ukraińscy od czasu dostania się do niewoli nie otrzymywali dostatecznego wyżywienia. Dnia 15 lipca, w czasie trwającego ponad dobę formowania w Buczaczu jednego z transportów, jeńcy nie otrzymali żadnego jedzenia. Sytuację próbował ratować Komitet Ukraińsko-Żydowski, który dostarczył im „cienką zupę”, a następnego dnia rano przed odjazdem skromne śniadanie. Sam transport jeńców do obozu stałego w Brześciu Litewskim odbywał się w fatalnych warunkach. Do wagonów „ponapychali po 50 i więcej ludzi”, które następnie zaplombowano i „ni wody, ni jedzenia, ni powietrza, niczego nie dawali”. To stwierdzenie „niczego nie dawali” należy uściślić – na całą drogę od Buczacza, przez Stanisławów i Lwów, do Przemyśla dostali ćwiartkę chleba, a w Stanisławowie (17 lipca) – „po jednej malutkiej antanckiej konserwie”. Kolejny dzień – 18 lipca – jeńcy spędzili w drodze bez jedzenia. Przez dwa następne dni otrzymali: 19 lipca – pół paczki amerykańskich sucharów i kawę, 20 lipca „ósemkę” chleba i kawę oraz pół litra ryżu w kolejnym dniu (21 VII). Pierwszy dzień w brzeskim obozie – 22 lipca – spędzili bez jedzenia i nawet bez wody[11].

Drugi transport dotarł do Brześcia 27 lipca 1919 r. Obydwa zastały na dworcu „komitet powitalny” – grupę polskiej ludności, która zasypała jeńców i internowanych ukraińskich „gradem przekleństw, wyzwisk i gróźb”. W takiej asyście przejście z dworca do obozu Bugszopy trwało prawie godzinę. Wszystkie transporty przejmował od eskorty komendant ppor. Zborowski i jego zastępca ppor. Brenner. W sumie około pięć tysięcy ukraińskich jeńców (w tym około 600 cywilnych internowanych) rozmieszczono w dwu budynkach obozu, bez podziału na internowanych i jeńców, bez podziału na oficerów i szeregowych, dodatkowo przemieszanych z kilkusetosobową grupą jeńców bolszewickich[12].